Created Πέμπτη 05 Μαρτίου 2026
Ένα συναίσθημα (emotion) είναι ένα ειδικό ενέργημα αισθήματος (feeling-act). Ως τέτοιο, περιλαμβάνει μια παραστατική (presentational) στιγμή, σωματικά αισθήματα, καθώς και μια γενική και μια ειδική θυμική (affective) στιγμή.
Η αποβλεπτικότητά (intentionality) του παράγεται από μια υποκείμενη παράσταση (presentation) ή, όπως την ονομάζει ο Husserl, ένα αντικειμενοποιητικό ενέργημα (objectifying act).
Αυτό δεν πρέπει να γίνει κατανοητό ως να υπάρχει χρονική προτεραιότητα της αντικειμενοποίησης έναντι του συναισθήματος· σημαίνει απλώς ότι το συναίσθημα περιέχει αναγκαστικά μια στιγμή που παρουσιάζει το αντικείμενο με ορισμένες περιγραφικές ιδιότητες.
Η θυμική στιγμή αποτελεί απόκριση σε αυτές τις περιγραφικές ιδιότητες και η ίδια θεμελιώνεται σε αισθητηριακά αισθήματα (feeling-sensations), και ειδικότερα σε αισθήματα ευχαρίστησης και πόνου.
Στον βαθμό που η ευχαρίστηση ή ο πόνος δεν αναφέρεται απλώς στο υποκείμενο που βιώνει την αίσθηση, αλλά —μέσω της υποκείμενης παράστασης— αναφέρεται σε ένα αντικείμενο, τότε προκύπτει μια αξιολόγηση ή αξιακή συναντίληψη (value apperception, Wertnehmung) του αντικειμένου.
Και στον βαθμό που αποκαλύπτεται η θυμική όψη του αντικειμένου ή της κατάστασης πραγμάτων (state of affairs) που αποβλέπει το ενέργημα, προκύπτει μια συναισθηματική εμπειρία.
Το υποκείμενο συμπαθεί ή αντιπαθεί ένα αντικείμενο· το υποκείμενο αγαπά (ή μισεί) ένα πρόσωπο· βιώνει χαρά (ή λύπη) για ένα συμβάν κ.ο.κ.
Βλ. επίσης: ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ· ΔΙΑΘΕΣΗ.
Ο Husserl διακρίνει δύο είδη αισθημάτων:
Τα δεύτερα είναι εκείνα τα αισθητηριακά παθήματα (sensory affects) που δεν φέρουν το γνώρισμα της αποβλεπτικότητας, όπως για παράδειγμα ο αισθητός πόνος (sensible pain) που αισθάνεται κανείς αφού {73} σπάσει ένα κόκαλο ή όταν έχει πονοκέφαλο ή πονόδοντο.
Τα αισθητηριακά αισθήματα πόνου δεν αναφέρονται ούτε στο κόκαλο ούτε στο κεφάλι ούτε στο δόντι ως αντικείμενο συνείδησης. Ούτε αναφέρονται σε εκείνο που έσπασε το κόκαλο ή προκάλεσε τον πονοκέφαλο ή τον πονόδοντο ως αντικείμενό τους.
Ο πόνος αναφέρεται στο πρόσωπο (συμπεριλαμβανομένων των σωματικών μερών του) που τον βιώνει ως υποκείμενό του, και όχι ως αντικείμενό του.
Παρότι ο πόνος σχετίζεται με αυτό που τον προκαλεί, η σχέση αυτή είναι πραγματική (real) και όχι αποβλεπτική (intentional).
Αντίθετα, τα ενεργήματα αισθήματος, τα οποία περιλαμβάνουν αισθητηριακά αισθήματα ως στιγμές, είναι αποβλεπτικά: αναφέρονται σε κάτι ως αντικείμενό τους.
Έτσι, για παράδειγμα:
Βλ. επίσης: ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ· ΔΙΑΘΕΣΗ.
Βλ. ΑΙΣΘΗΜΑ.
Βλ. ΑΙΣΘΗΜΑ.
Μια διάθεση είναι μια συνθετική ενότητα αισθημάτων που εισέρχεται στον ορίζοντα των εμπειριών μας των αντικειμένων.
Ιδιαίτερα, οι διαθέσεις λειτουργούν ως θυμικός ορίζοντας της εμπειρίας (affective horizon of experience), είτε αυτές οι εμπειρίες είναι οι ίδιες θυμικές είτε γνωσιακές.
Καθώς οι διαθέσεις παρέχουν ένα θυμικό πλαίσιο, δεν έχουν μια συγκεκριμένη και άμεση αποβλεπτική κατεύθυνση προς ένα αντικείμενο με τον τρόπο που έχουν τα ενεργήματα αισθήματος και τα συναισθήματα.
Η αποβλεπτική σχέση μιας διάθεσης προς ένα αντικείμενο είναι διαμεσολαβημένη και ακαθόριστη: η διάθεση «χρωματίζει» την εμπειρία των αντικειμένων χωρίς να αποκαλύπτει συγκεκριμένα θυμικά χαρακτηριστικά με τον τρόπο που, για παράδειγμα, ο φόβος αποκαλύπτει μια κατάσταση ως επικίνδυνη.
Αν όμως η διάθεση κάποιου είναι αγχώδης ή ανήσυχη (apprehensive), τότε αυτή μπορεί να πυροδοτήσει και να διατηρήσει φοβικά ενεργήματα, έτσι ώστε η φοβικότητα ενός προσώπου σε μια κατάσταση να εντείνεται.
[John J. Drummond, Historical Dictionary of Husserl’s Philosophy]
Βλ. επίσης feeling, will
Ο Husserl κατατάσσει τα συναισθήματα στη σφαίρα των «ενεργημάτων» (LU V §29). Τα συναισθήματα είναι θέτοντα (positing), αντικειμενοποιητικά ενεργήματα (Ideas I §117) που έχουν τη δική τους ιδιαίτερη σύνθεση και δομή.
Η ταξινόμηση του Brentano των συναισθημάτων, στην τριμερή διαίρεση των ψυχικών ενεργημάτων ως «φαινόμενα αγάπης και μίσους», συζητείται σύντομα από τον Husserl στην Πέμπτη Λογική Έρευνα.
Για τον Husserl, το συναίσθημα περιλαμβάνει αποτίμηση ή αξιολόγηση. Βιώνουμε ορισμένες καταστάσεις ως ευπρόσδεκτες ή ως προς αποφυγή κ.ο.κ.
Έτσι, τα συναισθήματα δεν είναι απλώς παθητικές καταστάσεις του προσώπου, αλλά περιλαμβάνουν βούληση και μάλιστα έναν βαθμό αυτοσυνείδησης.
Οι ψυχολόγοι συχνά διακρίνουν μεταξύ αισθήματος (feeling, Gefühl) και συναισθήματος (emotion). Τα αισθήματα μπορεί να είναι παροδικά επεισόδια, ενώ τα συναισθήματα είναι πιο μακρόχρονα.
Ο Husserl, ωστόσο, τείνει να εντάσσει τα συναισθήματα στο πεδίο του αισθήματος.
Για τον Brentano και τον Husserl, τα συναισθήματα είναι αποβλεπτικά ενεργήματα και είναι κατ’ ουσίαν στραμμένα προς ή «περί» κάποιου πράγματος: στην αγάπη κάποιος αγαπιέται, στο μίσος κάποιος μισείται κ.ο.κ.
Τα συναισθήματα και τα αισθήματα έχουν επίσης μια ενσώματη διάσταση· το σώμα είναι ο τόπος όπου βιώνονται τα αισθήματα και τα συναισθήματα (Ideas II §40).
Ο Husserl απορρίπτει την συγκινησιοκρατία (emotivism) στην ηθική. Παρ’ όλα αυτά, θεωρεί ότι οι ηθικές έννοιες βασίζονται σε αισθήματα ή σε θυμική συνείδηση (affective consciousness, Gemütsbewusstsein).
Βλ. επίσης emotion
Ο Husserl έχει μια ευρεία έννοια των αισθημάτων, η οποία περιλαμβάνει:
(LU V §15(b)).
Τοποθετεί τα αισθήματα στην παθητική σφαίρα εκείνου που υφίσταται η συνείδηση.
Στις Λογικές Έρευνες εξετάζει αν τα αισθήματα είναι απλώς ψυχολογικές καταστάσεις ή αν είναι αποβλεπτικά ενεργήματα που κατευθύνονται προς αποβλεπτικά αντικείμενα (ιδίως LU V §15(b)).
Για τον Husserl, ορισμένα αισθήματα — όπως:
— σχετίζονται με συγκεκριμένα αντικείμενα και είναι αποβλεπτικά.
Άλλα, π.χ. ο πόνος, φαίνεται μη αποβλεπτικός· αλλά —και εδώ ο Husserl ακολουθεί τον Brentano— τέτοια αισθήματα φαίνεται να επικαλύπτονται με τις αισθήσεις (sensations).
Τα αισθήματα λοιπόν μπορούν να είναι:
Για τον Husserl, ωστόσο, τα αισθήματα δεν είναι απλώς φυσικά συστατικά της ψυχοσωματικής μας φύσης, αλλά ανήκουν στην {122} αποβλεπτική και κινητροδοτική ζωή μας.
Ο Brentano θεωρούσε ότι τα ίδια τα αισθήματα είναι αποβλεπτικά, αν και θεμελιώνονται σε κρίσεις και παραστάσεις.
Υπάρχουν ορισμένα αντικείμενα τα οποία κατ’ ανάγκην βιώνουμε με μια συγκεκριμένη αισθηματική ποιότητα, πράγμα που, για τον Husserl, σημαίνει ότι η σχέση ανάμεσα σε αυτά τα αντικείμενα και τα αισθήματά μας δεν είναι ενδεχομενική.
Τα αισθήματά μας κινητροδοτούν τη βούληση και τον λόγο μας, αλλά δεν τα καθορίζουν πλήρως. Ενεργούμε ελεύθερα όταν δεν ενεργούμε τυφλά, αλλά με ενόραση και λόγο.
Τα αισθήματα υποτάσσονται στη βούληση.
Στο πεδίο της ηθικής, ο Husserl κατηγορεί τον Kant ότι «αισθησιοποιεί» (sensualizing) τη σφαίρα των αισθημάτων. Ο Husserl υποστηρίζει ότι ο Kant διατηρούσε τη νατουραλιστική προκατάληψη πως η θυμική μας συνείδηση (affect consciousness) κυβερνάται αποκλειστικά από φυσικούς νόμους.
[Dermot Moran and Joseph Cohen, The Husserl Dictionary, 2012]